Âm nhạc đa kênh – một thời từng suýt bị bỏ ngỏ (phần 2)

Lịch sử của âm thanh đa kênh chắc chắn sẽ không thể được như ngày nay, hoặc có thể phải rất lâu mới có thể ra đời nếu như không có sự xuất hiện của một người: Alan Dower Blumlein.

Khi nói đến âm thanh đa kênh, chúng ta thường nghĩ đến các hệ thống surround 5.1, 7.1 hay 9.1, thậm chí các hệ thống Dolby Atmos hoặc DTS:X với 3 tầng âm thanh khác nhau. Tuy nhiên, lịch sử âm thanh bắt đầu với âm thanh đơn kênh (monophonic), và nếu hiểu đa kênh là có nhiều hơn một kênh âm thanh, vậy các hệ thống hai kênh (stereophonic) cũng có thể xem như là đa kênh rồi. Chúng ta đều biết rằng âm thanh stereo bắt đầu phổ biến vào năm 1958 nhờ vào sự xuất hiện của đĩa LP stereo cùng với hệ thống loa Acoustic Research. Thế nhưng, nghiên cứu về âm thanh stereo lại bắt đầu trước đó khá lâu.

loa acoustic research 3a tot

Công nghệ thu âm stereo và các bản thu stereo là phát minh của một kỹ sư trẻ người Anh: Alan Dower Blumlein. Năm 26 tuổi, Blumlein được công ty Columbia Gramophone nhận vào làm việc. Một trong những công việc của ông là phát triển hệ thống cắt đĩa thu không vi phạm bản quyền của Bell Telephone Laboratories. Mặc dù ở thời điểm ấy, âm thanh vẫn chỉ ở dưới dạng đơn kênh, Alan đã bắt đầu nghĩ về việc phát minh ra công nghệ thu lại tín hiệu âm thanh với khả năng tái hiện cảm nhận về không gian. Với những hiểu biết về cơ chế cảm nhận vị trí phát ra âm thanh của con người (dựa vào khác biệt về pha và biên độ), ông đã tiến hành nghiên cứu những nguyên mẫu đầu tiên của bản thu hai kênh cũng như chuỗi hệ thống tái tạo âm thanh có thể lưu giữ cũng như thể hiện được cảm nhận về vị trí của âm thanh.

Đầu năm 1931, ở tuổi 29, Blumlein đã bắt đầu khái quát hóa các khái niệm và bắt đầu xây dựng một hệ thống mà ông đặt tên là Binaural Sound – ngày nay chúng ta gọi nó là âm thanh stereo hay âm thanh hai kênh. Cũng trong năm ấy, ông đã bắt đầu đăng ký bản quyền phát minh của mình, với tên là “Các cải tiến trong lĩnh vực cũng như có liên quan đến hệ thống truyền phát âm thanh, ghi âm và tái tạo” (bản quyền đánh số 394325, đăng ký vào ngày 14/12/1931). Trong đăng ký này, ông có mô tả rất chi tiết về một kỹ thuật thu âm bằng microphone mới, một mạch “xáo trộn tín hiệu” cùng với hệ thống cắt đĩa. Tất cả đều nhằm mục đích khiến âm thanh hai kênh trở thành sự thật. Blumlein đã viết như sau:

Loa Acoustic Research 3a

“Phát minh này có liên quan đến công nghệ truyền dẫn, ghi âm và tái tạo lại âm thanh, cụ thể hơn, có liên quan đến hệ thống thu âm và tái tạo các lời nói, âm nhạc và các hiệu ứng âm thanh khác, đặc biệt là khi có liên kết với hiệu ứng hình ảnh trong phim ảnh động, có thoại. Nhiệm vụ cơ bản của phát minh này là để cung cấp hệ thống ghi âm và tái tạo âm thanh có khả năng đem đến cho người nghe ấn tượng về phương hướng, từ đó cải thiện lại cảm giác âm thanh đang đến từ người nghệ sĩ hoặc các nguồn phát ra âm thanh hiện hữu trước mắt.”

Blumlein sử dụng hai micro song hướng (còn gọi là micro hình số 8 vì có màng thu kém nhạy với tín hiệu âm thanh ở đằng trước và đằng sau, nếu vẽ đồ hình nhạy âm của micro sẽ thấy nó là hai hình tròn xếp theo chiều dọc giống như số 8. Điều này có nghĩa là chúng rất nhạy với âm thanh từ hai bên, nhưng gần như không tiếp nhận âm thanh từ phía trước và phía sau.). Các micro này sẽ vuông góc với nhau, với trục đỉnh lồi dương chĩa vào trọng tâm của âm thanh đang được thu lại. Khi tín hiệu của hai micro này được tái tạo thông qua hai loa, người nghe sẽ cảm nhận được âm thanh đến từ vị trí giữa hai loa. Ông cũng đồng thời là người phát minh ra nhiều kỹ thuật sử dụng micro thu âm khác như M-S, X-Y. Các kỹ thuật này vẫn còn được sử dụng cho đến ngày nay, thế như chỉ có kỹ thuật đặt micro hình số 8 vuông góc với nhau mới được gọi là kỹ thuật Blumlein.

hinh minh hoa ki thuat blumlein

Hình minh họa kỹ thuật Blumlein, các vòng tròn màu đỏ thể hiện độ nhạy âm của micro bên phải, màu đen thể hiện độ nhạy âm của micro bên trái. Đầu của hai micro vuông góc với nhau.

Mặc dù Blumlein và đồng nghiệp đã cố gắng tạo ra rất nhiều bản thu âm cũng như phim ngắn (quay chính Blumlein cùng bạn mình vừa đi trên sân khấu vừa đếm để thể hiện sự thay đổi vị trí của âm thanh, hay cảnh đoàn tàu rời ga…), người cùng thời với ông không một ai nhận ra tầm quan trong của phát minh này, Thế giới phải chờ đến 27 năm sau mới được chứng kiến sự xuất hiện của bản thu stereo thương mại đầu tiên, rất lâu sau khi bản quyền phát minh của Blumlein đã hết hạn (ông mất năm 1942 vì một tai nạn máy bay trong quá trình nghiên cứu radar).

(Hết kỳ 2)

Âm nhạc đa kênh – một thời từng suýt bị bỏ ngỏ (phần 1)

Âm nhạc đa kênh – một thời từng suýt bị bỏ ngỏ (phần 3)
Bạn có thể tham khảo sản phẩm khác tại đây

Lựa chọn công suất ampli phù hợp với loa

Nguyễn Hào