Giao hưởng là gì (Phần 1)

Chúng ta có thể bắt gặp cụm từ “giao hưởng” rất nhiều trong cuộc sống, chẳng hạn như “dàn nhạc giao hưởng” hoặc “bản nhạc giao hưởng”. Thế nhưng, giao hưởng nghĩa là gì có lẽ là câu hỏi ít người nghĩ đến.

dan giao huong

Từ “Giao hưởng” (tiếng anh là Symphony) trên thực tế có nguồn gốc từ chữ συμφωί (symphonia) trong tiếng Hy Lạp, có nghĩa là “sự đồng điệu của âm thanh” hoặc “buổi hòa nhạc với giọng hát hoặc nhạc cụ”. Thuật ngữ συμφωί lại xuất phát từ chữ σύμφωνος (symphōnos) với nghĩa là “hòa hợp” Trước khi được sử dụng để chỉ một thể loại tác phẩm âm nhạc như ta hiểu ngày nay thì từ này có rất nhiều nghĩa khác nhau. Vào thời Trung cổ và sau đó, từ symphonia trong tiếng Latin lại được sử dụng để mô tả các loại nhạc cụ khác nhau, đặc biệt là những nhạc cụ có khả năng tạo ra nhiều âm thanh cùng một lúc. Phải đến tận thế kỷ 18, các nhạc sĩ – nhiều khả năng cao nhất là Haydn và Mozart – mới bắt đầu sử dụng từ “Giao hưởng” để mô tả về loại hình âm nhạc mà chúng ta biết đến ngày nay.

Từ đầu thời kỳ Phục hưng, những vương triều giàu có nhất châu Âu và tầng lớp quý tộc đã bắt đầu tập hợp các nhạc đoàn ở cung điện của họ. Mặc dù trong nhiều thế kỷ liền, nhà thờ đã duy trì các dàn hợp xướng phức tạp, đồng thời trong các câu chuyện dân gian chúng ta đã thấy bóng dáng những người hát rong du hành từ nơi này đến nơi khác được nhắc đến, phải đến thời kỳ này khái niệm về dàn nhạc mới bắt đầu tồn tại. Ở thời điểm chưa có dàn nhạc, có vẻ như các nhà soạn nhạc lẫn nhạc giao hưởng cũng không tôn tại. Những khái niệm này chỉ có thể phát triển song hành với nhau. Nhạc sĩ của triều đình, theo luật, chỉ được phép sáng đúng ý muốn của chủ nhân. Họ viết ra những gì được yêu cầu chứ không phải từ nguồn cảm hứng của mình. Mục đích của dàn nhạc khi ấy chủ yếu là để phục vụ cho các nhu cầu xã hội, mặc dù các tác phẩm đặc biệt thường được xuất hiện trong những dịp lễ nghi.

Khi khái niệm âm nhạc và nhạc sĩ có sự phát triển, phạm vi sáng tác cũng bắt đầu tăng lên để làm nổi bật kỹ năng tiến bộ của người nghệ sĩ biểu diễn. Những hình thức âm nhạc mới sẽ cho phép họ thể hiện những tài năng này, và các phong cách sáng tác xuất hiện sẽ cho phép các nghệ sĩ thể hiện khả năng của mình dưới dạng những tác phẩm dài. Đây không chỉ là cánh cửa để người nghệ sĩ biểu diễn rèn luyện cũng như phô diễn kỹ thuật của mình mà còn là cơ hội để các nhạc sĩ phát triển ý tưởng cho các sáng tác sau này. Các nhà soạn nhạc chuyên nghiệp bắt đầu xuất hiện và đỉnh điểm chính là Johann Sebastian Bach, người sẽ dựng nên thành phần và cấu trúc cơ bản để làm nền tảng cho âm nhạc phương Tây ngày nay. Có thể nhiều người sẽ rất ngạc nhiên khi biết rằng nhạc pop và rock ngày nay tuân thủ rất chặt chẽ các nguyên tắc được Bach đề ra lần đầu tiên (nhưng dựa trên các truyền thống lâu đời hơn), thậm chí còn chặt chẽ hơn so với nhiều bản nhạc cổ điển mà chúng ta biết tới.

Vào cuối thế kỷ 18, các nhà soạn nhạc chuyên nghiệp đã hình thành đầy đủ các ý tưởng cho âm nhạc. Nhiều ý tưởng liên quan đến việc sử dụng tiềm năng biểu cảm dường như vô hạn của một tập hợp mà chúng ta gọi là dàn nhạc giao hưởng, thế nhưng có rất ít hình thức âm nhạc được chấp nhận rộng rãi mà họ có thể sử dụng để hiện thực hóa những tham vọng này. Thứ nổi bật hơn cả là Giao hưởng. Trên thực tế, thể loại này trước đó đã từng xuất hiện nhưng với hình thức ngắn gọn, đơn giản hơn nhiều. Những gì các nhà soạn nhạc giao hưởng cổ điển đã làm là ghép lại nhiều bản nhạc nhỏ với nhau, tạo thành một cấu trúc tổng thể mới mà họ gọi là Giao hưởng.

Haydn và Mozart đã đặt nền móng cho cấu trúc của một bản Giao hưởng mà chúng ta biết đến ngày nay. Đó là sử dụng một thể loại đơn giản nhưng có tiết tấu nhanh như Sonata và kết hợp nó với hai bản nhạc: một có tiết tấu nhạc chậm hơn và một được chơi nhanh hơn để tạo nên sự tương phản, và kết thúc nó với một bản nhạc khác có tiết tấu nhanh, mạnh, đẩy lên cao trào để rồi tạo thành một cái kết thật. Ý tưởng về các chương trong bản nhạc chính thức hình thành từ đây. Cuối cùng, các nhà soạn nhạc học cách liên kết các chương với nhau thông qua việc sử dụng các yếu tố như chủ đề, hòa âm hoặc âm sắc. Dù ở bất cứ bản nhạc nào cũng sẽ tổng cộng bốn chương, thông qua đó thể hiện ý tưởng cũng như thông điệp của nhà soạn nhạc.

(Hết kỳ 1)

Bạn có thể xem thêm phần khác tại đây 

Giao hưởng là gì (Phần 2)

Giao hưởng là gì (Phần 3)
Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây

Tiêu chí lựa chọn headphone nghe nhạc cổ điển

Nguyễn Hào