Giao hưởng là gì (Phần 2)

Trong phần này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu tiếp về sự phát triển của thể loại Giao hưởng cũng như sự hoàn thiện về cấu trúc, từ đó hình thành nên thể loại nhạc mà chúng ta biết đến sau này.

dan giao huong 2

Trong thế kỷ tiếp theo, nhờ vào nhiều nhà nhạc soạn nhạc, đặc biệt là Beethoven, Giao hưởng đã trở thành một thể loại nhạc tối thượng để trình bày các ý tưởng sáng tác âm nhạc. Khi một nhà soạn nhạc quyết định tác phẩm của mình là một bản Giao hưởng, điều đó đồng nghĩa với việc nhà soạn nhạc đó sẽ thể hiện trình độ kỹ thuật cực kỳ tinh vi cũng như sự nghiêm túc tuyệt đối dành cho tác phẩm. Trên thực tế, nhiều nhà soạn nhạc đã miễn cưỡng đi theo hình thức sáng tác này trong khi tâm trí của họ lại không muốn như vậy, dẫn đến việc tác phẩm không đạt được kỳ vọng từ chính họ, đồng thời cũng chẳng đáp ứng được những gì mà thể loại này yêu cầu.

Đến đây, cây hỏi được đặt ra là nhạc Giao hưởng yêu cầu những điều gì. Càng về sau này, câu trả lời càng trở nên trừu tượng. Trong quan điểm của người viết bài, yêu cầu lớn nhất của nhạc Giao hưởng không gì hơn ngoài cấu trúc. Để hiểu được lý do vì sao, chúng ta sẽ cần giải thích về yếu tố này. Trước hết cấu trúc chính là khuôn khổ để thông qua đó bản nhạc có thể thể hiện được thông điệp của mình.

Một trong những ví dụ dễ hiểu nhất để người nghe có thể hình dung về cấu trúc là chương đầu tiên trong bản Giao hưởng số 5 của Beethoven. Bất cứ ai cũng đã từng nghe mô típ 4 nốt quen thuộc mở đầu cho tác phẩm này – DA-DA-DA-DAAAAA!, DA-DA-DA-DAAAAA! Toàn bộ chương đầu tiên được Beethoven xây dựng dựa trên mô típ 4 nốt này. Tất nhiên, bản nhạc vẫn được phát triển theo những cách riêng. Chúng ta nghe nó dưới những tông khác nhau, nhịp điệu khác nhau, cao độ khác nhau, chơi bằng nhiều loại nhạc cụ khác nhau và cả trong dàn nhạc chơi cùng nhau, xuất hiện cả ở giai điệu chính cũng như ở phần nhạc đệm,

Có thể thấy chương này mở đầu giống như một đoạn hỏi đáp, với ba nốt giống nhau và sau đó hạ thấp xuống một quãng ba, với nốt thứ tư được nhấn mạnh một cách rất phô trương. Cho đến cuối chương, mô típ bốn nốt này đã có sự thay đổi, với ba nốt thông thường và sau đó lên một quãng bốn, với nốt thứ tư nhấn mạnh giống như dấu chấm than trong câu. Phần mở đầu của chương giống như một câu hỏi được đặt ra, toàn bộ quá trình sau đó là khám phá, diễn giải và kết thúc bằng một câu trả lời rất đanh thép. Cho đến khi chương đầu này kết thúc, có vẻ như người nghe đã phần nào hiểu được về mô típ 4 nốt hoặc ít nhất những điều mà Beethoven muốn thể hiện về nó. Hãy dành ra 5 phút để nghe lại chương nhạc này dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Claudio Abbado qua màn biểu diễn của Berlin Philharmonic Orchestra

Một bản nhạc giao hưởng đôi lúc sẽ rất ngắn, có thể chỉ khoảng 2 phút, nhưng cũng có những bản nhạc kéo dài lên tới hơn một tiếng. Trong bản nhạc, cấu trúc 4 chương là cấu trúc khá truyền thống, thế nhưng ta cũng sẽ gặp những trường hợp có thể lên đến 5, 6 hoặc 7 chương, cũng có những khi chỉ có một chương duy nhất. Như vậy, độ dài không phải là yếu tố quan trọng nhất để làm nên bản nhạc giao hưởng. Thứ mà chúng ta cần quan tâm là liệu ý tưởng mà tác giả muốn gửi gắm trong bản nhạc liệu có được truyền tải hết đến người nghe hay không. Tất nhiên, điều này cũng sẽ được thể hiện qua màn biểu diễn khá rõ ràng. Nếu như các chương bị chơi sai thứ tự, tất nhiên người nghe cũng sẽ cảm thấy có gì đó sai sai, nếu như có phần nào bị cắt bớt thì người nghe, dù chưa biết hết về bản nhạc cũng cảm thấy có gì đó thiếu sót. Và quan trọng hơn, một bản nhạc hay cần phải thôi thúc người nghe, khiến họ có cảm giác muốn khám phá, tìm hiểu kỹ hơn về nó.

Với một bản nhạc Giao hưởng, cấu trúc là một yếu tố quan trọng, tiếp đến là cách ý tưởng âm nhạc được phát triển cả trong từng chương cũng như xét trên bình diện tổng thể. Những ý tưởng này có thể không cần quá lộ liễu. Trên thực tế chúng đã được giấu đi một cách khéo léo, khiến cho người nghe dù có nghe đi hàng trăm lần vẫn có thể khám phá ra được điều gì đó thật sự mới mẻ. Đôi khi người nghe còn không thể hiểu được ẩn ý thực sự đằng sau một bản nhạc cũng như tình cảm của nhạc sĩ dành cho bản nhạc đó. Chẳng hạn, Tchaikovsky từng bình luận về bản 1812 Overture của mình như sau: “một bản nhạc quá lớn tiếng và ồn ào, hoàn toàn không có chút tính nghệ thuật nào vì tôi viết nó mà không hề có sự ấm áp hay tình yêu thương.” Bản nhạc được chơi nhiều nhất của Tchaikovsky, bản nhạc làm nên sự giàu có cho ông lại chỉ là đứa con ghẻ bị ghét bỏ bởi chính cha đẻ của nó. Bản 1812 Overture càng thành công bao nhiêu thì Tchaikovsky lại càng tin rằng người đời chẳng thể nào hiểu được nghệ thuật của ông bấy nhiêu.

(Hết kỳ 2)

Bạn có thể xem thêm phần khác tại đây 

Giao hưởng là gì (Phần 1)

Giao hưởng là gì (Phần 3)
Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây

Tiêu chí lựa chọn headphone nghe nhạc cổ điển

Nguyễn Hào