Lịch sử bản concerto Bốn Mùa (phần 1)

Tổ khúc Bốn Mùa là một trong những nhạc phẩm nổi tiếng nhất của Antonio Vivaldi, đến mức những tác phẩm khác của chính ông như 46 vở opera, hơn 500 bản concerto hay 90 bản sonata khác cũng chưa chắc đã được biết đến nhiều bằng.

Nhiều người tin rằng tình yêu của nhân loại dành cho bản concerto Bốn Mùa của Vivaldi có phần hơi bất công đối với những tác phẩm của ông bởi trên thực tế, khối lượng sáng tác của Vivaldi cực kỳ đồ sộ. Điều này có lẽ đúng. Nếu nhìn ra, có lẽ hiếm có một tác phẩm nào từ thời kỳ Baroque lại xuất hiện rộng rãi trên quảng cáo, phim ảnh, nhạc chuông điện thoại và vô số các buổi biểu diễn âm nhạc khác. Vậy, điều gì đã khiến concerto Bốn Mùa trở thành bản nhạc được yêu thích đến như vậy?

Antonio Vivaldi 1

Theo nhà âm nhạc học Massimo Ossi, có một vài yếu tố khiến bản Bốn Mùa trở nên nổi tiếng như vậy. Trước hết, đây là một bản nhạc rất đẹp, có tính thẩm mỹ: “Sự thật là cách viết của Vivaldi rất rõ ràng, có kết cấu tương đối đơn giản và thực sự êm tai,” Ossi giải thích. “So với một nhà soạn nhạc như Bach, sự khác biệt là rất lớn. Nhạc của Bach rất đẹp, nhưng kén người nghe hơn.” Vấn đề không nằm ở kỹ năng sáng tác của Vivaldi hay thị hiếu của khán giả hiện đại. Nhạc của ông thực sự rất tuyệt vời, và dễ gắn bó với người nghe. Còn đối với khán giả? Ossi cho biết bản Bốn Mùa đã có lịch sử nổi tiếng từ rất lâu. Từ thế kỷ 18, người Pháp đã hoàn toàn yêu thích bản nhạc này. Trên thực tế, nhà nghiên cứu âm nhạc Paul Everett đã viết trong cuốn sách Vivaldi: The Four Seasons and Other Concertos, “…với tần suất được trình diễn tại buổi hòa nhạc Concert Spirituel năm 1730, concerto Mùa Xuân nhanh chóng trở thành bản concerto được ngưỡng mộ nhất trong đời sống nhạc kịch ở Paris.” Vua Louis XV thậm chí ngưỡng mộ tác phẩm này và bản concerto từng được một nhóm quý tộc biểu diễn ngay tại cung đình.

the four seasons

Một điểm thú vị là các bản concerto được xuất bản lần đầu năm 1725 như một phần của một tập hợp mười hai concerti, Op. 8, mang tên Il Cimento dell’armonia e dell’inventione (Cuộc thử thách giữa hòa âm và sáng tạo). Concerto Bốn mùa là bốn bản concerto cho solo violon, violon I, violon II, viola, cello và continuo. Những bản concerto này là bốn bản đầu tiên của Vivaldi, thí nghiệm giữa sự hài hoà và sự sáng tạo. Tác phẩm như một tuyên bố nghệ thuật, đó là sự cân bằng giữa logic sáng tạo âm nhạc và năng lực sáng tạo phát minh.

Còn một yếu tố khác giúp bản concerto Bốn Mùa thống trị thế giới âm nhạc, một điều mà không phải ai cũng chú ý đến, đó chính là tiêu đề của bản nhạc. Ossi cho biết: “Vivaldi thực sự là nhà soạn nhạc duy nhất ở thời của ông ta hiểu được tầm quan trọng của việc đặt tên. Đây không chỉ là công cụ để marketing mà còn là cách để tạo mối quan hệ liên kết với người xem.” Điều này hoàn toàn có ý nghĩa. Khi nhìn vào những cái tên như Bản concerto cho bộ đôi cello cung Sol thứ và Bốn Mùa, dễ thấy rằng cái tên đầu tiên khá trừu tượng và có phần khó hiểu. Những cái tên như Il Proteo, ò Il mondo al rovverscio có nghĩa tương đối rộng, có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau. Thế nhưng Bốn Mùa thể hiện một tầng ý nghĩa hẹp hơn, từ đó goisp người nghe trải nghiệm âm nhạc tự nhiên hơn.

Ossi tin rằng Bốn Mùa sẽ chẳng thể trở nên nổi tiếng như ngày nay nếu không sở hữu những tiêu đề như vậy. Thậm chí người ta còn tiến hành một nghiên cứu dựa trên nền tảng bản concerto để khám phá chính ý tưởng này. Bốn bản nhạc làm nên bản concerto thực chất không hề mới chút nào. Hiểu một cách đơn giản, Vivaldi có nhiệm vụ gửi cho Bá tước Wenzel von Morzin những bản nhạc mới để đổi lấy tiền thù lao, nhưng vì lý do nào đó, nhà soạn nhạc vĩ đại đã quyết định tặng cho Bá tước một tác phẩm mà Vivaldi đã từng đưa cho ông ta nhiều năm về trước. Với những lời thuyết phục cực kỳ khéo léo và có lý, Vivaldi đã khiến ngài Bá tước tin rằng mặc dù các bản nhạc này giống nhau hoàn toàn, tiêu đề mới và các bài thơ sonnet được thêm vào bản nhạc sẽ khiến người nghe có cảm giác mới mẻ đối vứi tác phẩm. Mặc dù Paul Everett ca ngợi sự cống hiến của Vivaldi trong cuốn sách của mình, chúng ta khó có thể khuyến khích việc đặt tên mới cho một tác phẩm cũ kể cả khi phương pháp này tỏ ra hiệu quả. Có lẽ chỉ riêng trường hợp của Bốn Mùa là ngoại lệ duy nhất.

(Hết kỳ 1)

Bạn có thể xem thêm phần khác tại đây 

Lịch sử bản concerto Bốn Mùa (phần 2)
Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây

Tiêu chí lựa chọn headphone nghe nhạc cổ điển

Nguyễn Hào