Loa kèn trong dòng lịch sử (phần 1)

Loa kèn là một trong những mẫu loa đầu tiên của lịch sử thế giới âm thanh, và trên thực tế tổ tiên của chúng cũng là một trong những nhạc cụ lâu đời nhất.

Để hiểu thêm về loa kèn, chúng ta cũng cần hiểu một chút về nguồn cảm hứng đã làm nên chúng, hay chính xác hơn là những mẫu kèn đầu tiên trong lịch sử. Quay trở lại hàng chục nghìn năm trước, những họng kèn đầu tiên được sử dụng để tạo ra âm thanh, tiếng động, và nếu sang hơn thì có thể là âm nhạc, đều được làm từ sừng động vật. Đó chính là những chiếc tù và. Từ “trumpet” được nhắc đến trong kinh Torah, kinh Cựu Ước hay kinh Quran không phải để chỉ đến những nhạc cụ hiện đại được làm bằng đồng thau, sử dụng van gió như chúng ta biết ngày nay mà thực chất chỉ là sừng trâu hoặc sừng cừu. Do không có van gió nên tù và không chỉnh được âm lượng, chỉ người dùng mới có thể điều khiển hơi để thay đổi cao độ âm thanh của tù và chứ không có bất cứ cơ chế nào khác tác động vào.

Điều thú vị là từ “tù và” trong tiếng Anh là “bugle”, có nguồn gốc từ tiếng Latin “buculus”, nghĩa là bò đực thiến. Như vậy nguồn gốc của tù và khá rõ ràng. Cũng giống như tù và, một loại nhạc cụ cổ tên là shofar có miệng hình nón, nghĩa là buồng âm bên trong cũng có hình nón, trong khi kèn và sáo lại có miệng hình ống trụ.

Những họng kèn đầu tiên mà bất cứ ai từng bắt gặp cũng có miệng hình nón, đó chính là những chiếc loa phóng thanh. Và điều thú vị là họng kèn không phải chỉ để tạo ra âm thanh. Những chiếc họng kèn dùng để hỗ trợ cho người khiếm thính đã xuất hiện từ thế kỷ 17 và trên thực tế chúng chính là một chiếc loa phóng thanh ngược.

Trong thế kỷ 17, thế giới đã chứng kiến sự xuất hiện của không ít các nhân tài trong các lĩnh vực khoa học và kỹ thuật. Hai trong số đó đặc biệt tập trung vào nghiên cứu họng kèn. Athanasius Kircher là một học giả người Đức, uyên thâm về hầu như tất cả mọi thứ, kể cả vi sinh học. Kircher từng đề xuất ý tưởng tạo ra những “họng kèn phát tiếng” và dự định thiết kế những họng kèn khổng lồ, kích thước bằng cả căn phòng để khuếch đại âm thanh của các nhạc công. Tuy nhieen, ngày nay chúng ta không thể biết được rằng một họng kèn như thế có từng xuất hiện trong lịch sử hay không vì ngoài những tài liệu viết về ý tưởng của ông, không một ghi chép nào xác nhận một công cụ như thế cả.

hong ken phat tieng

“Họng kèn phát tiếng” trong một phác thảo được cho là của Athanasius Kircher

hong ken khong lo

Ý tưởng sử dụng họng kèn khổng lồ để truyền âm thanh từ nhạc công của Athanasius Kircher

Đối thủ của Kircher là một người Anh, Ngài Samuel Morland, người tạo ra một loạt các họng kèn cỡ lớn sử dụng cho dàn đồng ca hoặc giao hưởng của nhà thờ. Một trong những họng kèn như thế còn được biết đến là Harrington Vamping Horn, với độ dài 1.5m, cho đến nay vẫn còn được đặt ở nhà thờ nơi nó từng được sử dụng. Morland cũng nghiên cứu về thủy lực, từng phát triển máy tính cơ và các thiết bị mã hóa sơ khai.

Tại nhà thờ St Mary, East Leake cũng có một họng kèn tương tự như vậy. Dài gần 2.5m, ta có thể thấy rằng đây không phải là họng kèn tiết diện nón mà về cơ bản có dạng đường số mũ (exponential). Người ta tin rằng dàn đồng ca của nhà thờ đã sử dụng họng kèn này cho đến tận năm 1855.

loa hong ken

Bước sang thế kỷ 18, những nghiên cứu lý thuyết của Lagrange, Bernoulli và Euler đã mô tả sự truyền phát của sóng âm qua họng kèn. Tuy nhiên những nghiên cứu này mới chỉ đóng góp một phần rất nhỏ cho sự phát triển của loa kèn về sau này. Tới thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, chúng ta đã thấy những chiếc loa phóng thanh hình nón được dùng ở những nơi công cộng. Từ “megaphone” có lẽ được sử dụng lần đầu để mô tả một thiết bị do Thomas Edison chế tạo năm 1878. Edison bị điếc một phần, do đó ông dùng hai họng kèn trợ thính kết hợp với một họng kèn nói ở giữa để làm ra một thiết bị khá dị thường.

Trong những thập niên tiếp theo, ta sẽ thấy kỷ nguyên của họng kèn gắn liền với phonographic, với đĩa than và cuối cùng là với loa, từ đó trở thành một trong những công cụ lâu đời nhất được sử dụng ở lĩnh vực này. Western Electric là một trong những thương hiệu tiên phong trong công nghệ âm thanh và cũng là một trong những công ty đầu tiên làm ra loa họng kèn trong lịch sử.

(Hết phần 1)

Bạn có thể xem thêm phần khác tại đây 

Loa kèn trong dòng lịch sử (phần 2)

Loa kèn trong dòng lịch sử (phần 3)

Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây

Sự trở lại của băng cối

Nguyễn Hào