Nhạc cụ nhìn từ góc độ âm học: Nhạc cụ kéo vĩ (phần 2)

Sau khi tìm hiểu về cấu tạo của các nhạc cụ kéo vĩ ở kỳ trước, trong phần này chúng ta sẽ tìm hiểu về đặc điểm âm thanh của các loại nhạc cụ này.

Những yếu tố góp phần làm nên chất âm của một nhạc cụ là tần số, cường độ và hệ số Q của đặc tính cộng hưởng. Cộng hưởng xuất hiện rất nhiều bên trong hộp thân đàn sẽ làm nổi bật các tần số cơ bản cũng như bội âm khi được chơi. Lưu ý rằng ở tấm mặt trước và tấm mặt sau cũng có cộng hưởng. Một nhạc cụ tốt, tức có chất âm cân bằng sẽ có nhiều cộng hưởng với hệ số Q cao (hệ số Q để chỉ về mức năng lượng bị thất thoát, khi hệ số Q cao thì năng lượng sẽ bị thất thoát chậm hơn, khiến các rung chấn/dao động kết thúc chậm hơn). Quan trọng hơn, khoảng cách giữa các tần số cộng hưởng này phần nào khá đều nhau.

dan violin va cay vi keo

Cũng giống như nhạc cụ, một phòng nghe tốt cũng có nhiều tần số cộng hưởng với khoảng cách đều nhau để tránh hiện tượng nhấn mạnh vào một vài tần số nhất định. Tuy nhiên, nếu như phòng nghe cần có hệ số Q thấp để giảm thiểu cộng hưởng, từ đó hạn chế âm phản hồi, tăng cảm nhận âm trực tiếp từ loa cho người nghe, nhạc cụ kéo vĩ lại cần có hệ số Q cao để tạo nên một chất âm riêng cho chính mình.

Đối với một nhạc cụ tốt, vì có hệ số Q cao nên ngay cả khi người chơi đã ngừng kéo vĩ, âm thanh vẫn kéo dài được vài giây. Để hiện tượng này xuất hiện, người chơi đàn sẽ cần tì vĩ vào dây thật mạnh rồi bất ngờ nhấc vĩ ra, từ đó khiến dây đàn rung lên mạnh hơn bình thường. Một cây đàn cello hoặc bass được làm từ gỗ ván ép chất lượng kém sẽ có ít cộng hưởng hơn, ít hệ số Q hơn, chủ yếu vì vân gỗ đi theo nhiều hướng khác nhau. Do đó, các rung động có thể bị ngược pha, dẫn đến việc “chặn” lẫn nhau, khiến âm thanh bị kết thúc rất nhanh sau khi đã ngừng kéo vĩ. Một cây viola chất lượng kém thường sẽ nghe hơi giống violin, chủ yếu là vì các tấm mặt bị làm quá dày, xuất hiện cộng hưởng ở các tần số quá cao chứ không hỗ trợ được các nốt thấp. Một cây cello hay viola chất lượng tốt có chất âm khá giống với tiếng bàn đạp wah wah của guitar khi đặt ở vị trí tĩnh. Khi chơi hợp âm cơ bản, các nốt tương đối trong, vang, cho thấy hệ số Q của cộng hưởng tương đối cao.

Chúng ta phân biệt được giọng nói của từng người thông qua công hưởng mạnh khá độc đáo từ iệng và thanh quản. Mỗi người sẽ có khuôn miệng và kích cơ miệng khác nhau, từ đó tạo ra các cụm tần số khác nhau. Nguyên tắc này cũng được áp dụng cho các nhạc cụ tạo âm thanh thông qua cộng hưởng như violin, cello hay guitar acoustic. Cộng hưởng sẽ đem đến cho mỗi nhạc cụ một chất âm riêng, từ đó khiến chúng trở nên thú vị hơn.

Ảnh hưởng của cộng hưởng không chỉ được thể hiện qua hình dáng, kích thước của nhạc cụ mà còn cả ở các yếu tố khác như độ dày của dây, lựa chọn dây, điểm tiếp xúc của vĩ lên dây, tốc độ vĩ và lực ép từ vĩ. Các yếu tố này sẽ tác động lên mức dao động của dây đàn, từ đó ảnh hưởng tới âm sắc của nhạc cụ. Tất nhiên, người cuối cùng quyết định lên mức độ ảnh hưởng tới âm sắc chính là người nghệ sĩ. Chất âm của một cây đàn có thể đã được định sẵn phần nào, nhưng trình độ của người chơi mới quyết định được liệu cây đàn có thể phát ra tiếng nghe hay hoặc không. Bên cạnh đó, vị trí bấm dây cũng có ảnh hưởng nhất định. Thông thường, các dây buông sẽ có âm thanh sáng hơn dây đã được bấm ngón.

Và cuối cùng, việc lựa chọn một nhạc cụ kéo vĩ không bao giờ đơn giản. Vì sao có những người cảm thấy chất âm của một cây đàn rất hay, nhưng người khác thì lại không thấy như vậy? Bên cạnh vấn đề cảm nhận cá nhân, ta cần nhớ rằng mỗi nhạc cụ thường phát ra những tần số khác nhau về những hướng khác nhau. Vì thế chất âm mà người chơi nghe được có thể rất khác so với những gì khán giả nghe thấy. Một nhạc cụ bộ dây chất lượng tốt thường khá đắt đỏ, vì thế người mua nên nghe ý kiến từ người khác về chất âm cây đàn cũng như nghe thử tiếng đàn ấy khi người khác đang chơi, chắc chắn những gì mà họ nghe được qua hai lần cảm nhận này sẽ không hề giống nhau hoàn toàn, dù rằng chênh lệch không thực sự quá lớn.

Bạn có thể xem thêm phần khác tại đây 

Nhạc cụ nhìn từ góc độ âm học: Nhạc cụ kéo vĩ (phần 1)
Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây

Tìm hiểu về biến thế thượng

Nguyễn Hào