Nhạc cụ nhìn từ góc độ âm học: Tổng quan

Loạt bài viết “Nhạc cụ nhìn từ góc độ âm học” sẽ đưa bạn đọc khám phá về nhạc cụ dưới con mắt của các kỹ sư âm thanh, từ đó hiểu được vì sao chúng lại có được âm thanh như vậy.

vintage cello

Bên cạnh các yếu tố như cấu trúc và lý thuyết âm thanh liên quan đến cách thức một nhạc cụ hoạt động, chất âm của một nhạc cụ còn phụ thuộc rất nhiều vào cách chúng được sử dụng. Bất cứ nghệ sĩ nào cũng có thể khẳng định rằng giữa nhạc cụ và người biểu diễn có một sợi dây liên kết vô hình. Đối với các nhạc cụ dùng vĩ kéo như violin hay cello, chất lượng âm sắc bị ảnh hưởng lớn từ vị trí trên dây mà người đặt vĩ xuống, cũng như tốc độ kéo vĩ nhanh hay chậm, vĩ bị tì lên dây mạnh hay nhẹ. Ba yếu tố liên quan đến vĩ đàn vừa nói trên sẽ quyết định mức độ thay đổi âm sắc của cây đàn trong phạm vi tần số mà ta nghe được. Âm sắc là một khái niệm dùng để mô tả mối tương quan giữa âm lượng của các cao độ cơ bản với các hài âm của chúng.

Đối với các nhạc cụ thuộc bộ hơi, cách tạo khẩu hình dựa vào môi, khuôn miệng và độ mạnh của hơi thổi sẽ là hai yếu tố quyết định đến âm sắc. Càng thổi mạnh, hài âm được tạo ra sẽ càng có nhiều năng lượng hơn (âm lượng lớn hơn) so với khi thổi yếu. Quy tắc này cũng được áp dụng cho nhạc cụ dây búng như guitar hay banjo, càng đánh dây mạnh bao nhiêu, hoặc sát với gốc dây bao nhiêu thì lượng hài âm được tạo ra sẽ càng mạnh bấy nhiêu. Bội âm của trống cũng thay đổi về mặt âm lượng tùy thuộc vào việc người dùng đánh vào đâu và đánh mạnh như thế nào.

Các nhạc cụ dùng vĩ kéo cũng phản ứng với cách mà chúng được chơi. Tất nhiên, chúng ta không bàn tới vấn đề cảm xúc ở đây. Không nhiều người để ý rằng khi chơi các loại đàn như violin hay cello, từ cây đàn cũng sẽ phát sinh kháng lực tác động lên vĩ giống như một loại hồi tiếp. Bất cứ ai học chơi đàn violin cũng sẽ tự hình thành nên các thói quen cần thiết để tạo ra tiếng đàn chất lượng nhất. Nếu như âm thanh phát ra bị mỏng, yếu và có phần đứt quãng, họ sẽ tự động chỉnh tốc độ vĩ chậm hơn hoặc đặt vĩ cách xa ngựa đàn (bridge) một chút. Về lâu dài, đây là một dạng phản xạ có điều kiện. Người chơi đàn tự kiểm soát âm sắc của nhạc cụ một cách vô thức, thông qua phản ứng từ tiếng đàn để có thể điều chỉnh hoạt động của mình. Thậm chí, ngay cả khi đeo tai nghe, không thể nghe rõ hoàn toàn âm thanh từ bên ngoài, họ vẫn biết được âm thanh từ đàn tạo ra tốt hay tệ và cần được điều chỉnh như thế nào. Vì thế trả lời cho câu hỏi một nhạc cụ hoạt động như thế nào, thực ra chúng ta đang tìm hiểu về kỹ thuật chơi cũng như cấu tạo của nhạc cụ đó.

Không phải ai cũng nhận ra rằng kiểm soát được chiếc vĩ mới là phần khó nhất khi học chơi violin hay cello. Vĩ chính là công cụ trung gian để từ đó phần lớn âm thanh được tạo ra, mọi kỹ thuật bằng tay trái như pizzicato, vibrato đều không quan trọng bằng. Có những người phải mất hàng năm trời tập luyện để có thể kiểm soát được tay, đặt được đúng ngón tay lên vị trí trên fingerboard. Chỉ cần lệch đi một vài milimet là sẽ bị lệch tông hoàn toàn. Thế nhưng, kiểm soát được vĩ đàn thậm chí còn khó hơn. Điều tương tự cũng xảy ra giống như nhạc cụ bộ hơi như saxophone hay oboe. Sau khi đã học chơi các loại kèn này được một hoặc hai năm, lúc này người học mới bắt đầu “liên kết” vị trí tay với các nốt trên bản nhạc. Tuy nhiên, việc kiểm soát hơi thở và khuôn miệng còn khó hơn thế rất nhiều, đòi hỏi người tập phải mất hàng nghìn giờ tập luyện mới giữ được hơi thở dài, không bị rung hay hay ngắt quãng, đồng thời canh được lúc nào có thể lấy hơi mà không làm ảnh hưởng đến bản nhạc.

Bất cứ ai học nhạc cụ bộ hơi chắc chắn cũng sẽ quen với bài tập này. Trước hết, phải phân biệt được đâu là bụng trên và bụng dưới. Bụng trên là phần hoành cách mô còn bụng dưới là bao tử. Lấy hơi bằng cách hít hơi và bụng trên, sau đó dùng cớ hoành đó nén hơi lại trong vài giây. Tiếp theo, đưa hơi lên dần và đẩy hơi ra từng chút một. Nếu hơi xì ra đạt tới 50 – 60 giây nghĩa là đã đạt yêu cầu. Tuy lý thuyết nghe qua rất đơn giản, không phải ai cũng có thể làm được một cách hoàn hảo trong những lần thử đầu tiên.

Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây

Lịch sử Munich High End Show

Nguyễn Hào