SET – thiết kế ampli đèn huyền thoại

SET – thiết kế ampli đèn huyền thoại

Sunday 25/11/2018 4:22 pm GMT +7

Xem thêm:

SET là viết tắt của Single-ended triode, đây chính là thiết kế ampli đèn lâu đời nhất từ trước đến nay. Ở thời điểm hiện tại, các ampli SET vẫn được ưa chuộng vì nhạc tính của chúng

Ampli đèn là một trong những thiết bị điện tử có tuổi đời lâu nhất trong lịch sử loài người. Tính đến nay, thiết kế SET – thiết kế ampli đèn cổ nhất đã có tuổi đời được khoảng hơn 110 năm. Thế nhưng, ampli SET vẫn là một huyền thoại lớn trong lòng audiophile, khó có thiết bị nào, dù là ampli đèn loại khác hay ampli bán dẫn có thể thay thế được.
Trước hết, ampli đèn SET là gì? Đấy là loại ampli đèn sử dụng một bóng đèn chân không ba cực để khuếch đại tín hiệu ở mỗi kênh đầu ra nhưng không chia tín hiệu âm thanh thành hai chiều âm/dương. Ngược lại, thiết kế ampli dạng kéo đẩy (push pull) sẽ sử dụng một cặp bóng đèn hay thậm chí nhiều hơn ở mỗi kênh, chia tín hiệu âm nhạc thành chiều âm/dương, sau đó ghép lại để tạo thành tín hiệu âm thanh hoàn chỉnh. Nhiều người cho rằng một khi đã tách tín hiệu âm/dương như vậy, việc khôi phục lại tín hiệu về nguyên dạng là không thể. Hiện tượng biến dạng tín hiệu này gọi là méo giao điểm (crossover distortion, lưu ý chữ crossover ở đây không liên quan đến phân tần của loa). Hầu hết ampli đèn SET tham chiếu đều chạy thuần class A chứ không phải AB để giảm thiểu hiện tượng méo này. Nhạc tính của ampli SET sở dĩ rất cao là do sự đơn giản, thậm chí tối giản trong thiết kế mạch cũng như ảnh hưởng của loại đèn ba cực được sử dụng. Một người cuồng ampli đèn SET đã từng tả thiết kế này là “sự đơn giản giống như thiền định để tái tạo lại những âm thanh phức tạp. Ít hơn cũng có nghĩa là nhiều hơn.”
Tất nhiên, cũng giống như các loại ampli khác, chất lượng sản xuất, loại linh kiện và nguồn điện cấp sẽ quyết định đến chất lượng âm thanh của một ampli đèn SET. Đối với một ampli được xem như có chất âm hay, biến áp của nó (gồm cả các yếu tố như vật liệu lõi, loại dây, cách quấn dây, cách đặt cách ly/chống nhiễu) bắt buộc phải là loại chất lượng cao nhất mới phát huy được hết tiềm năng của ampli.
Hầu hết các ampli SET sử dụng ba loại bóng đèn điện tử ba cực sau: đèn 45 với công suất 2 watt / kênh, đèn 2A3 với công suất 5 watt / kênh và đèn 300B với công suất 8 watt / kênh. Năm 1906, kỹ sư người Mỹ Lee De Forest đã chế tạo ra nguyên mẫu đèn chân không ba cực đầu tiên với ba bộ phận dây tóc (cathode), lưới đèn (cực G – Grid), đĩa đèn (anode). Các bóng 45 và 2A3 được sản xuất trong giai đoạn thập niên 30-40, ngày nay lượng bóng NOS (New Old Stock – bóng đèn cổ chưa được sử dụng) vẫn rất nhiều vì thời đó chúng được sản xuất cho mọi loại thiết bị điện, kể cả radio. Bóng 300B thì ngược lại, do Western Electric chế tạo và sản xuất chỉ để dành cho ampli rạp hát của họ, vậy nên những bóng cổ rất hiếm và có giá lên đến hàng nghìn đô la cho một cặp. Thế nhưng ngày nay vẫn có những bóng 300B khác được sản xuất với chất lượng rất tốt trong khi giá thành không quá cao. Bóng đèn ba cực nếu được lắp đặt, điều chỉnh và phân cực đúng cách sẽ có tuổi thị rất dài. Cá biệt có những bóng có thể dùng tới 10 nghìn giờ.
Trong lịch sử, chỉ có hai loại loa được thiết kế để phối ghép với ampli đèn SET. Thứ nhất, đó là những bộ loa kèn với khả năng tiêu thụ, sử dụng năng lượng rất hiệu quả. Loa kèn có độ nhạy tốt nên không khó phối ghép. Nhưng đối tác của loa kèn lại không phải là các ampli bán dẫn hùng dũng có công suất vài trăm Watt mà phải là ampli đèn, đặc biệt là ampli đèn SET. Chỉ cần một chiếc như vậy, với công suất chừng vài ba W là có thể kéo được cặp loa kèn có độ nhạy trên 100dB. Dù vậy, chơi loa kèn cũng có nghĩa là phải dùng nhiều ampli, mỗi ampli phụ trách một dải. Thường thì người ta sử dụng ampli đèn công suất nhỏ, chạy bóng 2A3, 45 để kéo dải cao; dùng ampli chạy bóng 300B để kéo dải trung. Riêng loa bass thì cần phải có công suất tối thiểu là 20W để đánh, nên người ta thường dùng ampli bóng đèn chạy bóng 845. Thế nhưng, qua được vấn đề của ampli thì loa kèn lại có hai nhược điểm rất lớn. Thứ nhất, nghe lâu dễ bị mệt, bất kể phối ghép với ampli nào. Thứ hai, những ai yêu thích âm thanh trung thực thường không thích loa kèn vì tiếng bị lên màu do họng kèn khá nhiều. Nhiều người thậm chí còn cho rằng tiếng loa kèn không khác nhiều tiếng loa megaphone, tức loa phóng thanh, loa phường là bao.
Loại loa thứ hai thường được dùng để phối ghép với ampli đèn SET là những bộ loa có củ loa đơn, độ nhạy lên tới 100dB, không có phân tần. Loại loa sử dụng củ loa đơn này có dải trung âm cực kỳ tuyệt vời, nhưng chúng có nhược điểm là roll off ở các dải cao trong khi không thể tái tạo các dải siêu trầm thật tốt ở những không gian nghe nhạc nhỏ hẹp.
Đối với thiết kế loa quen thuộc với mọi người hiện nay, rất khó để tìm được những cặp loa nhiều đường tiếng, nhiều củ loa, độ nhạy cao, có đủ dải (từ 20Hz đến 30kHz) có thể phối ghép tốt với ampli đèn SET. Do đó, không khó hiểu vì sao ở những giai đoạn về sau, khi mà ampli bán dẫn xuất hiện, thiết bị này đã dần dần thay thế cho ampli đèn SET, khiến bóng đèn điện tử ba cực dần lui vào bóng tối và rất khó trở lại.
Ngày nay, những chiếc ampli đèn SET vẫn được sản xuất, thế nhưng chúng chỉ còn xuất hiện ở phân khúc hi-end và siêu hi-end với mức giá lên đến hàng nghìn đô cho mỗi chiếc. Sự xuất hiện của loa điện động, mạch kéo đẩy và nhất là ampli bán dẫn đã khiến nhiều người quên đi rằng trong lịch sử, đã từng có thời ampli đèn SET là bá chủ của các phòng nghe nhạc, và đó là dĩ vãng chỉ còn tìm thấy được ở các phòng nghe cao cấp, mang hơi hướng hoài cổ hiện nay.

Các bạn có thể tham khảo các thông tin khác tại đây

Review Stereo power ampli Audia Flight Strumento n°4 MK2

Nguyễn Hào

Từ khóa:

Tin liên quan