Thầy tu thế kỷ 18 đã tạo ra nhạc cụ điện tử như thế nào?

Câu chuyện của chúng ta sẽ xoay quanh Denis d’or (dịch nghĩa: Dionysus Vàng) cùng cha đẻ của nó: Dom Prokop Diviš.

Dom Prokop Diviš là một nhà bác học người Séc sinh năm 1698. Người ta hay đùa rằng ông là người thích khiến cho người khác giật mình, và điều này đúng cả về nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Dom Prokop Diviš thường được ví là Benjamin Franklin của châu Âu vì cả hai người đàn ông này ngẫu nhiên đều nghiên cứu và phát minh ra cột thu lôi trong cùng một khoảng thời gian. Tất nhiên nghiên cứu của họ là độc lập, cả hai chưa gặp nhau và cũng không hề biết gì về nghiên cứu của người còn lại. Diviš bắt đầu có hứng thú với dòng điện từ khi ông còn là nhà thần học, làm việc cho một giáo xứ của người Moravian ở tỉnh Primetice. Với niềm đam mê bất tận dành cho những cỗ máy xử lý dòng điện, máy thời tiết tự tạo, Diviš đã được những người cùng thời suy tôn là một nhà thông thái đúng nghĩa.

Dom Prokop Diviš

Tuy nhiên, không phải ai cũng biết rằng Dom Prokop Diviš đã từng tạo ra nhạc điện tử, một loại hình nghệ thuật tưởng như chẳng thể nào xuất hiện được ở thế kỷ 18.

Là một tu sĩ, ông không chỉ có mối quan tâm sâu sắc đến tôn giáo. Lý thuyết âm nhạc và thiết kế cũng đóng vai trò rất quan trọng trong cuộc sống của Diviš. Đến năm 1730, cả hai điều mà ông quan tâm nhất là âm nhạc và điện đã thôi thúc ông tạo ra một loại nhạc cụ có thể điều khiển được bằng dòng điện. Trong khoảng thời gian từ 1730 đến 1762 (các tư liệu vẫn còn đang tranh cãi về thời gian chính xác nhất), Diviš đã hoàn thành kiệt tác của mình. Đó là một cỗ máy mà ông đặt tên là Denis d’or, có nghĩa là Dionysus Vàng.

Denis d’or là một loại nhạc cụ sử dụng bàn phím, được lắp 790 dây sắt, xếp theo một cấu trúc đặc biệt để gõ được giống như clavichord chứ không phải búng theo kiểu guitar. Dựa theo thông tin từ Cambridge Introduction to Electronic Music, cỗ máy này cực kỳ khéo léo và phức tạp, được xác nhận là có khả năng bắt chước âm thanh của rất nhiều nhạc cụ khác nhau, trong đó có cả aerophone (phong cầm). Một vài nguồn tư liệu khác còn cho rằng Denis d’or có thể bắt chước tiếng âm thanh dây búng của cả nhạc cụ bộ dây, trong đó có cả những thứ nhạc cụ quen thuộc như đàn harp hoặc đàn lute.

Để có thể khiến cỗ máy này tạo ra được âm thanh với khoảng tần số rộng hơn, Diviš thậm chí còn sửa lại các dây sắt bên trong Denis d’or để có thể tích điện được trong một thời gian ngắn. Do có rất ít tư liệu còn để lại, chúng ta không thể biết được chính xác Diviš đã dùng gì để tích điện được cho dây, nhưng khả năng cao ông đã sử dụng một thứ giống như bình Leyden, chiếc tụ điện đầu tiên trong lịch sử. Đây là bình thủy tinh được phủ 2 lá thiếc ở bề mặt bên trong và bên ngoài. Lá bọc ngoài cách miệng chai một khoảng ngắn để tránh phóng điện hồ quang giữa các lá. Một điện cực bằng thanh kim loại cắm xuyên qua nút chai, nối bằng dây dẫn đến lá bên trong để bình có thể tích điện. Bề mặt trong và ngoài chai bằng nhau nhưng tích điện ngược dấu. Diviš thường sử dụng những bình như vậy trong các thí nghiệm của mình.

Cho đến nay các nhà sử học vẫn còn tranh cãi về việc các sợi dây khi được tích điện như vậy sẽ làm thay đổi chất lượng âm thanh như thế nào. Nhiều người tin rằng Diviš ban đầu tạo ra chiếc Denis d’or không chỉ để làm nên một thứ nhạc cụ mới, mà còn là để trêu bất cứ ai sử dụng nó. François-Joseph Fétis, một nhà âm nhạc học người Bỉ từng viết trong quyển sách Biographie universelle des musiciens năm 1874 như sau: “Denis d’or là nhạc cụ đầu tiên sử dụng dòng điện, nhưng điều này không thực sự cần thiết cho quá trình vận hành của nó. Diviš thừa nhận rằng người chơi nhạc cụ này có thể sẽ thường xuyên bị sốc điện một chút.”

Nói cách khác, Diviš ngay từ thời của mình đã nổi tiếng là một thiên tài kỳ quặc. Bản thân chiếc Denis d’or cũng có một số phận kỳ lạ. Trong suốt gần 400 năm, chỉ có đúng một chiếc như vậy đã được làm ra. Sau khi Diviš’ qua đời năm 1765, chiếc Denis d’or đã được bán sang Vienna, Áo và từ đó về sau không còn ai biết gì về tung tích của nó nữa. Thậm chí ngay cả những thiết kế hay phác thảo về cỗ máy này cũng không thể tìm thấy được.

Tuy nhiên, ý tưởng sử dụng dòng điển để điều khiển nhạc cụ, thậm chí chơi nhạc tự động vẫn còn sống mãi cho đến tận ngày nay, ẩn trong những chiếc guitar điện, synthesizer hay nhạc EDM. Và nếu may mắn, có thể chiếc Denis d’or vẫn còn nguyên vẹn và đang nằm chờ ở đâu đó, để rồi một ngày được khám phá ra và tiếp tục khiến thế giới sửng sốt thêm một lần nữa.

Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây

Lựa chọn số lượng loa hợp lý cho hệ thống âm thanh

Nguyễn Hào