Thiết kế loa giữa thế kỷ XX khác ngày nay thế nào?

Với hơn nửa thế kỷ, các nhà thiết kế đã có đủ công nghệ cũng như thời gian để đem đến những mẫu loa ngày một tốt hơn so với trước đây.

Loa phổ thông ngày nay, cho dù vẫn còn những nhược điểm nhất định, vẫn tốt hơn hẳn so với các mẫu loa của thập niên 50 thế kỷ trước. Rất ít các mẫu loa hi-fi ngày nay đạt được kích cỡ của một hệ thống Voice of the Theatre Altec A-7, Bozak B-305, những mẫu loa đồng trục 15 inch của Tannoy hay Klipschorn. Ngày nay, có lẽ khó có ai tưởng tượng được rằng đã có một thời audiophile chỉ có thể lựa chọn các mẫu loa đồng trục khổng lồ của University, Jensen hay Electro-Voice, với một driver khổng lồ đặt trong thùng làm từ ván gỗ plywood, với cộng hưởng rất lớn mà chỉ có một lớp sợi fiberglass ở vách đằng sau. Một lỗ lớn được khoét để làm lỗ thông hơi, khiến cho cộng hưởng trong thùng loa ngày càng mạnh, dẫn đến việc xuất hiện các đỉnh 6 tới 12dB trong phạm vi từ 80 đến 150Hz.

cu loa dynauido LYD

Thiết kế loa đồng trục khi ấy khiến nón loa giấy xuất hiện vỡ tiếng từ dải 300Hz trở lên, cộng hưởng thùng (do có họng kèn lắp trước driver) xuất hiện từ dải 800Hz trở lên. Vỡ tiếng họng kèn xuất hiện dọc suốt dải âm hoạt động của họng kèn ngắn. Màng loa phenolic xuất hiện méo tiếng từ dải 8kHz trở đi. Một driver tốt sẽ có dung sai từ 4 đến 8dB, và để đạt hệ số tắt dần dẫn đến dung sai ấy, lượng vật liệu giảm chấn để sử dụng tương đối nhiều.

Không có gì đáng ngạc nhiên khi hệ thống âm thanh thời kỳ đầu có chất lượng tương đối tệ, ù đấy mà cũng chẳng thiếu âm chói gắt. Chất âm của nó có thể là bất cứ thứ gì đó hỗn độn nhưng chẳng bao giờ bằng được với những chiếc loa hiện đại ngày nay. Ampli đèn dù làm mềm đi thứ chất âm thô cứng nhưng cũng chẳng thể cứu được hoàn toàn những chiếc loa với chất lượng quá tệ lúc bấy giờ. Không thể phủ nhận rằng thế hệ đầu của Quad, RCA LC-1A hay các mẫu loa của Tannoy, Lowther có thể sánh với các hệ thống hiện đại, nhưng khi ấy chúng rất hiếm và rất đắt. Một chiếc loa của thời ấy, nếu quy đổi ra giá ngày nay có thể mua được một chiếc xe hơi xịn hay một căn chung cư cỡ nhỏ.

tweeter loa 2

Nếu nhìn kỹ hơn, ta sẽ thấy rằng với công nghệ khi ấy, các nhà thiết kế loa không có cách nào để có thể đoán được hay cải thiện được đáp tuyến dải trầm, trong khi vật liệu để làm driver tweeter quá nghèo nàn so với tiêu chuẩn ngày nay. Trong khi đó ở thời đại, thiết kế loa với âm trầm chuẩn xác đã trở thành tiêu chuẩn, trong khi chất lượng của tweeter thì đã quá hoàn hảo rồi.

Thứ mà các hệ thống hiện đại ngày nay chưa thể làm tốt chính là khả năng trình diễn trung âm, thứ mà dù cho có dùng bất cứ công cụ thiết kế nào trên máy tính cũng chưa chắc đã làm được, trong khi dảo cao và dải trầm đã quá ổn. Độ động ấn tượng cùng sự lung linh, leng keng của những cặp loa cổ điển nằm ở dải trung âm – vùng âm thanh quan trọng nhất và cũng nhiều thách thức nhất. Quá trình cải thiện cho vùng trung âm bị chậm lại vì nhiều lý do. Khả năng nghe của con người nhạy cảm nhất. Phần lớn loa có tần số cắt trong phạm vi này, đồng nghĩa với việc đây cũng là giới hạn tối đa của driver, trong khi đó người thiết kế phải giải quyết khá nhiều vấn đề, từ đáp tuyến tần số phẳng, nhiễu IM, phản hồi xung, tích năng lượng ở vách loa… tất cả đều diễn ra cùng lúc.

tweeter loa

Cuối thập niên 60, các mẫu loa đồng trục khổng lồ dần được thay thế bằng loa của Acoustic Research, KLH, Advent hay những mẫu loa bookshelf cỡ nhỏ khác. Những mẫu loa mới có driver mang đường kính chỉ khoảng 20cm, sử dụng những nón loa với vật liệu giảm chấn khá nặng, bên trong những thùng loa kín cỡ nhỏ, với tweeter màng vòm đi kèm, có tần số cắt thấp và độ nhạy cũng thấp nốt. Với tiêu chuẩn ngày nay, những cặp loa ấy có âm thanh khá đục, nhàm chán với âm hình không rõ ràng, chất âm thì thô cứng và thiếu sự rõ nét. Tất cả đều do tần số cắt thấp, quá nhiều sóng đứng trong thùng, nhiễu xạ, cùng với thùng loa quá lòe loẹt mà kém hiệu quả, ê-căng nặng không thể tháo được.

loa dali zensor 3 hien dai

Mặc dù những chiếc loa bookshelf mới này có đáp tuyến tần số phẳng hơn, sự lung linh cùng chất âm tuyệt vời của thập niên 50 đã biến mất. Phải mãi đến tận những năm 80, với sự xuất hiện của những cặp loa có độ nhạy cao, vật liệu làm nón loa mới cùng một hệ thống đo đạc, kiểm tra hoàn chỉnh hơn, lúc này loa mới có thể lấy lại chất âm cổ điển của nó. Nhìn chung, giai đoạn giữa thập niên 60 và cuối thập niên 80, “chính xác” và “trung tính” là hai yếu tố ám ảnh các nhà thiết kế loa nhất.

Điều thú vị là có một thời, người ta đã từng dùng ampli bán dẫn thế hệ đầu như Dyna 120, Crown DC-300 hay Phase Linear 400 để so sánh với các ampli đèn Dyna Stereo 70 và Marantz 9. Có thể thấy, quá trình phát triển của thiết kế loa hàng thập kỷ qua đã làm lộ rõ chất âm của ampli bán dẫn thời kỳ đầu, vốn có quá nhiều lỗi, trong khi các ampli đen thế hệ mới có chất âm ngang bằng, thậm chí hơn cả những ampli bán dẫn của thời hiện đại.

Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây

Hướng dẫn cơ bản cho đặt vị trí loa trong hệ thống stereo

Nguyễn Hào