Tìm hiểu về các đặc điểm của chất âm (phần 4)

Midrange – hay còn gọi là trung âm là một trong bộ ba vùng âm tạo nên âm thanh. Vì nhiều lý do khác nhau, đây là một vùng âm quan trọng nếu không muốn nói là quan trọng nhất.

J. Gordon Holt, người sáng lập tạp chí danh tiếng Stereophile, đồng thời là cha đẻ của phương pháp đánh giá thiết bị âm thanh chủ quan đã từng nhận xét về trung âm như sau: “Nếu như trung âm không đúng thì những thứ khác cũng chẳng còn quan trọng nữa”.

driver loa

Có khá nhiều lý do khiến trung âm lại đóng vai trò quan trọng như vậy. Thứ nhất, hầu hết năng lượng trong một bản nhạc đều tập trung ở trung âm, đặc biệt là ở những hài âm bậc thấp ở phần lớn các nhạc cụ. Bên cạnh việc đây là vùng âm tập trung nhiều năng lượng nhất, midrange và treble quãng thấp cũng là vùng mà tai người trở nên cực kỳ nhạy cảm, đặc biệt là khi so với bass và treble quãng cao. Cụ thể hơn, tai người nhạy cảm nhất với những âm thanh trong phạm vi từ 1kHz đến 3kHz. Bất cứ thay đổi nhỏ nào, dù là về mặt âm lượng hay dải tần số cũng sẽ được phát hiện ra. Ngưỡng cảm nhận của tai người sẽ nhạy hơn nhiều ở phạm vi trung âm so với các tần số cực hạn khác. Sở dĩ có hiện tượng này nhiều khả năng là vì cơ chế thích nghi với môi trường của con người. Hàng ngàn năm qua, hầu hết âm thanh mà con người nghe thấy đều nằm trong quãng trung âm, từ tiếng người nói, tiếng gió thổi cho đến tiếng động vật. Tất cả đều không nằm bên ngoài vùng midrange.

Hiện tượng lên màu (tức méo tiếng) ở các dải âm thuộc vùng midrange có thể đem đến cảm giác cực kỳ khó chịu. Những cặp loa không được thiết kế tốt, xuất hiện đỉnh và đáy trong đáp tuyến tần số của các dải midrange sẽ rất kém tự nhiên. Hầu như những cặp loa với chất âm kém đều lộ rõ ở vùng trung âm. Hãy nói qua một chút về thiết kế loa. Khi trung âm bị lên màu, tiếng từ cặp loa phát ra sẽ tập trung vào những âm thanh nhất định. Giọng nam sẽ là công cụ rõ nhất để thể hiện sự bất thường của các dải thuộc vùng midrange. Để tìm thấy sự bất thường này, người ta sẽ so sánh các nguyên âm với nhau. Thông thường, trường hợp phổ biến nhất của hiện tượng lên màu sẽ là các tiếng “oooooo” rất rõ ràng, ở các dải tần số thấp hơn, ta có thể nghe thấy các âm “uuuuu”, đối với quãng cao, âm thanh thể hiện sự lên màu là “iiiiii”. Đôi lúc, hiện tượng lên màu khiến người nghe cảm giác âm thanh gợi đến tiếng cú kêu.

midrange mid woofer

Lên màu ở trung âm đôi lúc cũng phát ra tiếng giống như một người đang nói bình thường, nhưng lại úp hai bàn tay vào nhau và đặt sát miệng. Hãy thử so sánh khi nói bình thường và khi làm như vậy để xem âm thanh thay đổi như thế nào. Đó chính là hiện tượng lên màu ở trung âm mà chúng ta thường thấy ở những cặp loa phổ thông chất lượng thấp.

Nói một cách ngắn gọn, nếu như nghe thấy giọng nam đơn điệu, uể oải và có hơi hướng bị cộng hưởng, đó có thể là dấu hiệu cho thấy đáp tuyến tần số của loa, đặc biệt là ở vùng trung âm xuất hiện đỉnh hoặc đáy (hiện tượng lên màu ở giọng nam này sẽ thể hiện rõ ràng hơn khi chỉ nghe bằng một loa). Các thuật ngữ để mô tả tiếng vùng trung âm kém tương đối đa dạng, bao gồm tiếng đỉnh, lên màu, giọng ngực, tiếng hộp, giọng mũi, nghẹn tiếng, giọng kèn, âm dày. Giọng ngực là để mô tả trung âm quãng dưới bị lên màu, từ đó khiến giọng của ca sĩ nghe như bị cảm lạnh. Tiếng hộp để ám chỉ âm thanh đem đến cảm giác về một không gian hẹp, đóng kín chứ không thoáng đãng, rộng mở. Giọng mũi là hiện tượng quá nhiều năng lượng trải trên một khoảng tần số hẹp, khiến âm thanh phát ra giống tiếng người vừa nói vừa bóp mũi. Giọng kèn cũng tương tự như giọng mũi, chỉ có điều tần số sẽ cao hơn và quãng tần số cũng sẽ trải rộng hơn.

mobass midrange

Trong khoảng 10 năm trở lại đây, thiết kế của loa đã phát triển đến mức gần như giải quyết được hết các vấn đề của trung âm (ít nhất là đối với các sản phẩm high-end). Nói là gần như, bởi hiện tượng lên màu ở trung âm vẫn xuất hiện ở các mẫu loa giá rẻ hơn, dù rằng ảnh hưởng mà chúng mang lại nhẹ hơn so với trước đây rất nhiều.

dai bass

Một kiểu lên màu trung âm vẫn còn ảnh hưởng tới hầu hết các loa trên thị trường hiện này là kiểu lên màu do rung chấn thùng loa gây ra. Thùng loa xuất hiện cộng hưởng ở những tần số nhất định, khiến năng lượng âm học của thùng loa được giải phóng, từ đó gây ra hiện tượng méo tiếng. Thông thường, cộng hưởng thùng sẽ đem đến cảm giác hướng trước rất mạnh. Hiện tượng này thường thể hiện rõ ở các màn biểu diễn solo piano, âm tăng hoặc giảm một cách bất thường cho thấy có những nốt sở hữu đặc tính khác biệt hoàn toàn so với những nốt còn lại. Sở dĩ những nốt này hướng trước vì chúng có nhiều năng lượng hơn, thậm chí có những âm thanh được tạo ra bởi thùng loa chứ không phải bởi driver. Hiện tượng tương tự cũng xuất hiện trên nhạc cụ, cụ thể hơn đó là một loại âm bội được gọi là âm sói (wolf tone), thường xuất hiện ở vùng âm trầm quãng trên.

(Hết kỳ 4)

Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây

Hướng dẫn cơ bản cho đặt vị trí loa trong hệ thống stereo

Bách Diệp